खिचडी जात्रा गोरखा र गोरखपुरबीचको केवल धार्मिक यात्रा मात्र होइन, यो नेपाल–भारतबीचको ऐतिहासिक, सांस्कृतिक र आध्यात्मिक सम्बन्धलाई जोड्ने जीवित परम्परा हो। प्रत्येक वर्ष माघ सङ्क्रान्तिको अवसर पारेर आयोजना गरिने यो जात्राको सुरुआत सामान्यतया जनवरी ११ तारिखतिर गोरखाबाट हुन्छ। यही दिनदेखि गोरखा दरबार, नाथ सम्प्रदायका साधु–सन्यासी, पुजारी तथा श्रद्धालुहरूको सहभागितामा गोरखपुरतर्फको यात्रा प्रारम्भ हुन्छ, जसको अन्तिम गन्तव्य भारतको उत्तर प्रदेशस्थित गोरखनाथ मन्दिर हो।
खिचडी जात्राको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि नाथ सम्प्रदायका महान योगी गुरु गोरखनाथसँग गाँसिएको छ। गोरखनाथलाई गोरखा राज्यका संरक्षक देवताका रूपमा लिइन्छ। गोरखा राज्यको नामसमेत गोरखनाथसँग जोडिएको मान्यता रहिआएको छ। यही कारणले गोरखा र गोरखपुरबीचको सम्बन्ध केवल भौगोलिक नभई आध्यात्मिक र ऐतिहासिक रूपमा गहिरो छ। गोरखपुरस्थित गोरखनाथ मन्दिर नाथ सम्प्रदायको प्रमुख केन्द्र हो, जहाँ प्रत्येक वर्ष माघ सङ्क्रान्तिमा खिचडी पर्व भव्य रूपमा मनाइन्छ। यही पर्वमा गोरखाबाट लगिएको खिचडी गोरखनाथलाई अर्पण गर्ने परम्परा नै खिचडी जात्राको मूल आधार हो।
जनवरी ११ बाट सुरु हुने यो यात्रा माघ सङ्क्रान्तिको दिन गोरखनाथ मन्दिरमा पुग्ने गरी तय गरिन्छ। गोरखाबाट निस्किएको खिचडी, ध्वजा र धार्मिक सामग्री बोकेको टोली नेपालका विभिन्न भूभाग पार गर्दै भारत प्रवेश गर्छ। बाटोभरि स्थानीय बासिन्दाले जात्राको स्वागत गर्ने, साधु–सन्यासीलाई भोजन र विश्रामको व्यवस्था गर्ने परम्परा पनि रहिआएको छ। यसले यो जात्रालाई केवल धार्मिक कर्मकाण्डमा सीमित नराखी सामाजिक सद्भाव र आपसी सम्बन्धको प्रतीक बनाएको छ।
खिचडी आफैंमा पनि विशेष धार्मिक अर्थ बोकेको भोजन हो। चामल, दाल, घ्यू र अन्य सामग्री मिसाएर बनाइने खिचडीलाई शुद्ध, सरल र सात्त्विक भोजन मानिन्छ। माघ सङ्क्रान्तिमा सूर्य उत्तरायण हुने विश्वास गरिन्छ र यही अवसरमा खिचडी अर्पण गर्दा शुभ फल प्राप्त हुने धार्मिक मान्यता छ। गोरखनाथ मन्दिरमा खिचडी चढाएपछि प्रसादका रूपमा हजारौं श्रद्धालुलाई वितरण गरिन्छ, जसले गोरखपुर क्षेत्रमा ठूलो धार्मिक मेलाको रूप लिन्छ।
यो जात्राले नेपाल–भारतबीचको खुला सीमा र सांस्कृतिक निरन्तरताको जीवन्त उदाहरण पनि प्रस्तुत गर्छ। गोरखा र गोरखपुरबीचको सम्बन्ध कुनै आधुनिक कूटनीतिक समझदारीले बनेको होइन, बरु शताब्दीयौंदेखि चल्दै आएको धार्मिक आस्थाले निर्माण गरेको हो। खिचडी जात्रामा सहभागी साधु–सन्यासी, पुजारी र श्रद्धालुहरूले यही ऐतिहासिक सम्बन्धलाई हरेक वर्ष पुनर्जीवित गरिरहेका हुन्छन्।
समयसँगै यातायात र व्यवस्थापनमा केही परिवर्तन आए पनि जात्राको आत्मा भने उही छ। आजको पुस्ताका लागि खिचडी जात्रा परम्परा, पहिचान र इतिहास बुझ्ने एउटा माध्यम बनेको छ। गोरखा राज्यको गौरव, नाथ सम्प्रदायको प्रभाव र नेपाल–भारतबीचको साझा संस्कृतिलाई एकै ठाउँमा जोड्ने यो जात्रा संरक्षण र निरन्तरताको दृष्टिले अझ महत्वपूर्ण बन्दै गएको छ।
जनवरी ११ बाट सुरु भएर माघ सङ्क्रान्तिमा गोरखनाथ मन्दिरमा खिचडी अर्पण गरी सम्पन्न हुने खिचडी जात्राले धार्मिक आस्था मात्र होइन, सांस्कृतिक एकता र ऐतिहासिक स्मृतिलाई पनि बोकेको छ। यही कारणले खिचडी जात्रा गोरखा र गोरखपुरका जनताका लागि मात्र नभई सम्पूर्ण नेपाल–भारत क्षेत्रका लागि साझा धरोहरका रूपमा स्थापित हुँदै गएको छ।
तपाईको प्रतिक्रिया