सोशल मिडिया एङ्जाइटी: स्क्रोलिङले मानसिक स्वास्थ्यलाई कसरी असर गरिरहेको छ

२०८२ साल माघ १५

हाइस्पीड सम्वाददाता

सोशल मिडिया एङ्जाइटी: स्क्रोलिङले मानसिक स्वास्थ्यलाई कसरी असर गरिरहेको छ

आजको डिजिटल युगमा सोशल मिडिया हाम्रो दैनिक जीवनको अभिन्न हिस्सा बनेको छ। बिहान उठेपछि फोन हातमा लिएर सबैभन्दा पहिला चिन्ह दृश्य (Notification) हेर्नु र दिउँसो सुत्ने समयसम्म निरन्तर स्क्रोल गर्दै जानु – आजको नयाँ “स्वाभाविक” जीवनशैली हो। तर यससँगै देखा परेको छ मानसिक स्वास्थ्य सम्बन्धी गम्भीर समस्या एङ्जाइटी (चिन्ता) र मानसिक तनाव।

सोशल मिडियामा बित्ने समयले केवल मनोरञ्जन मात्र होइन, मानसिक स्वास्थ्यमा दीर्घकालीन असर पनि पारिरहेको छ। धेरै अनुसन्धानहरूले देखाएको छ कि यसले युवा दिमाग, विशेष गरी किशोर–युवाहरूमा चिन्ता र तनावका स्तरलाई बढाइरहेको छ।

१. सामाजिक सम्बन्ध र तुलना संस्कृति

सोशल मिडियामा सबैले आफ्नो जीवनका “सर्वोत्तम” पलहरू मात्र साझा गर्छन् — रमाइला तस्विरहरू, सफलताका क्षणहरू, सुन्दर स्थानहरूमा खिचिएका फोटोहरू। यसले अन्य प्रयोगकर्ताहरूलाई तुलना गर्ने मानसिकता उत्पन्न गर्छ, जहाँ आफ्ना वास्तविक जीवनका समस्या र असफलताका पक्षहरू देखाइँदैनन्।

यस प्रकारको सामाजिक तुलनाले प्रयोगकर्तामा अल्प मूल्यांकन (Self-esteem) को कमी, अवमूल्यन र चिन्तालाई बढाइदिन्छ। युवा दिमागले सकारात्मकभन्दा नकारात्मक तुलनालाई धेरै महत्त्व दिने भएकाले, निरन्तर असफलताको भावना बढ्न सक्छ।

२. स्क्रोलिङ र निरन्तरता (Endless Scroll) का न्यूरोलोजिकल प्रभाव

सोशल मिडिया प्लेटफर्महरूले इनफिनाइट स्क्रोलिङ जस्ता डिजाइन तत्वहरू प्रयोग गर्छन् जसले दिमागमा डोपामिन (सन्तुष्टि र खुशी सम्बन्धी न्यूरोट्रान्समिटर) को रिलीज़लाई बढाउँछ, जसले एक प्रकारको “इन्भोल्भमेण्ट” सिर्जना गर्छ। यसले प्रयोगकर्तालाई बारम्बार फोन खोल्न र अधिक समय तिर लागिरहन प्रेरित गर्छ।

यो प्रक्रिया लामो समयसम्म दोहोर्याउँदा दिमागमा डोपामिन डिपेन्डेन्सी जस्तो प्रभाव फैलिन सक्छ र यसले एङ्जाइटी र भय–अवसाद सम्बन्धी लक्षण उत्पन्न गर्न सक्छ।

३. नेपालमा किशोराँउमा चिन्ता सम्बन्धी प्रतिकृया

काठमाडौंमा १४–१७ वर्षका ४०१ किशोरहरूमा गरिएको अध्ययनले देखाएको छ कि ४–८ घण्टा दैनिक सोशल मिडिया उपयोग गर्ने ४३.६% छात्र–छात्राहरूमा गम्भीर एङ्जाइटीको जोखिम बढी रहेको थियो।

यो अध्ययनले यी मुख्य तथ्यहरू पनि देखाएको छ:

• महिला किशोरहरूमा एङ्जाइटीको सम्भावना बढी थियो।

• उच्च प्रयोग (High usage) र लगातार स्क्रोल बिना ब्रेक नलिनु चिन्तालाई बढाइदिएको पाइयो।

• प्राइभेसी र व्यक्तिगत सूचना साझा गरिने प्रवृत्तिले पनि मानसिक तनावमा वृद्धि गरेको देखिएको छ

४. नकारात्मक सम्बन्ध र सामाजिक पहुँच

अन्य अनुसन्धानले पनि संकेत गर्छन् कि सोशल मिडिया नकारात्मक अन्तरक्रिया, सायबरबुलिङ, भिडियो हेर्ने लत, अनि अर्थहीन चिन्ताका कारण तनाव र अवमूल्यन सम्बन्धी समस्या उत्पन्न गर्छ।

यो दायरा केवल किशोरमा मात्र सीमित छैन। व्यावसायिक व्यस्तता भएका वयस्कहरूमा समेत सोशल मिडिया लतले तनाव, चिन्ता, र डिप्रेसन जस्ता मानसिक समस्या बढ्ने सम्बन्ध पाइएको छ।

५. सकारात्मक पक्ष र सचेत उपयोग

सबै अध्ययनहरूले नकारात्मक असर मात्र देखाएका छैनन्। सकारात्मक अन्तर्क्रियाले, सामाजिक समर्थन, र सम्बन्ध–बढाउने उपायहरूले मानिसहरूमा भावनात्मक समर्थन र आनन्द पनि प्रदान गर्छ।

केही अनुसन्धानले संकेत गर्छन् कि उद्देश्यपूर्ण, सन्तुलित, र सचेत उपयोगले मानसिक स्वास्थ्यमा सकारात्मक भुमिका खेल्न सक्छ, जस्तै:

• साथीहरूको सफलतामा आनन्द लिनु

• समर्थक समूहहरूसँग कुरा गर्नु

• शैक्षिक तथा रचनात्मक सामग्री उपयोग गर्नु
  यी सबैले समर्थन, सम्बन्ध र आत्मविश्वासलाई बढाउन सहयोग पुर्‍याउन सक्छ।

६. कसरी बच्ने? सुझाव र उपाय

सोशल मिडिया स्क्रोलिङले मानसिक स्वास्थ्यमा असर गरिरहेको भए पनि यसलाई पूर्ण रूपमा निःशक्रिय पारिँदैन। यहाँ केही उपाय सुझाइन्छ:

1. समय सिमित गर्नु:
सोशल मिडियामा बित्ने समयलाई दैनिक सीमामा राख्नु स्वास्थ्यकर हुन्छ।
2. ब्रेक अपनाउनु:
लगातार स्क्रोलिङ गर्नुभन्दा छोटो ब्रेकहरू ले–उनुle धेरै फाइदाजनक हुन्छ।
3. मनोवैज्ञानिक समर्थन:
यदि चिन्ता धेरै हुने हो भने पेशेवर मानसिक स्वास्थ्य सहयोग लिनु आवश्यक हुन सक्छ।
4. सन्तुलित सामग्री छान्नु:
नेगेटिभ खबर र तुलना–प्रधान सामग्रीको सट्टा सकारात्मक, रचनात्मक, र शिक्षाप्रद सामग्रीलाई प्राथमिकता दिनुहोस्।

यी उपायहरूले आधुनिक जीवनशैलीमा सोशल मिडियाको प्रभावलाई नियन्त्रणमा राख्न मद्दत गर्छ।

आजको विश्वमा सोशल मिडिया हाम्रो दैनिक जीवनको एक अविभाज्य हिस्सा बन्न पुगेको छ। यसले सम्बन्ध, सूचना आदानप्रदान, मनोरञ्जन जस्ता धेरै सकारात्मक पक्ष प्रदान गरेको छ। तर जब यसको अत्यधिक, अनियन्त्रित र निरन्तर उपयोग हुन्छ, तब एङ्जाइटी, तनाव, आत्म-मान कम हुनु, अस्वास्थ्यकर तुलना संस्कृति जस्ता मानसिक स्वास्थ्य समस्याको जोखिम वृद्धि हुन्छ।

विशेष गरी किशोर युवाहरूमा यो सम्बन्ध अझ स्पष्ट देखिएको छ जसले सामाजिक सञ्जालसँग सम्बन्धित मानसिक स्वास्थ्य समस्यालाई सामाजिक–शैक्षिक–नीतिगत स्तरमा विचारणीय विषय बनाएको छ।

सोशल मिडिया उपभोक्ताले सचेत र सन्तुलित उपयोग, ब्रेकहरू, र आत्मपरिचालन रणनीतिहरू अपनाउन सके यसले सकारात्मक प्रभाव पनि दिन सक्छ। विज्ञान र समाजशास्त्रीय अनुसन्धानहरू बताउँछन् कि स्क्रोलिङलाई चेतनापूर्वक व्यवस्थापन गर्नु नै डिजिटल युगमा मानसिक सन्तुलन कायम राख्ने सबैभन्दा सशक्त उपाय हो।