२०८२ साल माघ १७
हाइस्पीड सम्वाददाता
“दैनिक हेल्मेट लगाउने हो भने कपाल झर्छ? डाक्टरको खुलासा”
काठमाडौं मोटरसाइकल चलाउने नेपाली युवापुस्तादेखि औपचारिक यातायात उपयोग गर्ने सवारी चालकहरू सबैलाई सधैं हेल्मेट अनिवार्य रूपमा लगाउन आग्रह गरिन्छ । हेल्मेटले मस्तिष्क संरक्षण, दुर्घटना जाँच अनुसन्धानमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्ने सुरक्षा उपकरण हो । तर, धेरै मानिसहरूले दैनिक रूपमा सुनिरहेको समस्या यस्तै हो “हेल्मेट लगाउँदा कपाल झर्छ ?” सो प्रश्नले अनलाइन, अफलाइन तथा सामाजिक सञ्जालमा व्यापक चर्चा र विवाद सिर्जना गरिरहेको छ ।
सोसल मिडियाबाट लिएर दैनिक कुराकानीसम्म, धेरैजसो व्यक्तिहरूले अनुभूत गरेका छन् कि हेल्मेट लगाएर लामो समय मोटरसाइकल चलाउँदा कपाल झर्ने समस्या बढेको जस्तो देखिएको छ । कतिपयले त हेल्मेट लगाउनु नै कम गर्ने निर्णयसम्म गरेका छन्, “कपाल झर्न थालेपछि के हेल्मेट लगाउनु बुद्धिमानी हो ?” भन्ने जटिल प्रश्न उठ्दै गएको छ ।
तर के यो भावना केवल भ्रम मात्रै हो, वा वैज्ञानिक रूपमा सत्यता पनि छ ? नेपालभित्रका स्वास्थ्य विशेषज्ञ तथा दुधारू सल्लाहकारहरूको अनुसन्धान और विश्वभरीका ट्रकिङ, ब्यायोलोजी तथा डर्मेटोलोजी सम्बन्धी वैज्ञानिक प्रकाशनलाई ध्यान दिएर सच्चाइ पत्ता लगाउन प्रयास गर्दा के के तथ्य भेटिन्छ ?
हेल्मेट र कपाल झर्ने सम्बन्ध : वैज्ञानिक दृष्टिकोण
विशेषज्ञ डर्मेटोलोजिस्ट तथा त्रिवि नेपाल स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानका प्राध्यापक डा. रश्मी श्रेष्ठले स्पष्ट पारेकि, “सिधै हेल्मेट लगाउँदा कपाल झर्नु कुनै वैज्ञानिक प्रमाणित कारण होइन ।” हेल्मेट मात्र एक सुरक्षात्मक कवच हो र यसले सीधे रूपमा कपाल झर्ने प्रक्रिया (हार्मोनल, जेनेटिक वा टेम्परिच्योरल) लाई प्रेरित गर्दैन ।
तर वास्तविकता यति सरल छैन । डा. श्रेष्ठ थप्छिन्, “हेल्मेटले उल्टो औपचारिक कारणहरूलाई बढावा दिन सक्छ जस्तै छाला सुक्ने, पसिना जम्ने, र दुवैको मिलेर स्काल्पमा पिडा र कपालको जरा कमजोर हुने अवस्था ।” लामो समय प्रेसर भएको हेल्मेटले त्वचा र कपालको जरा (फोलिकल) माथि दबाब पार्दा संवेदनशील स्काल्प भएका मानिसहरूमा “ट्राक्शन एलोपेसिया” नामक अवस्था देखापर्न सक्छ ।
ट्राक्शन एलोपेसिया : हेल्मेटसँग सम्बन्ध ?
ट्राक्शन एलोपेसिया भनेको छालामा निरन्तर तानिँदै गरेको तनावका कारण कपालको जरा कमजोर भएर कपाल झर्ने अवस्था हो । यो प्रायः कसरी बाँधिएको छाल, टाइट हेयरस्टाइल (जस्तै पिगट, कन्स्ट्रिक्टेड पोनीटेल) जस्ता अवस्थामा देखा पर्छ । हेल्मेट पनि तंग डाइजर (टाइट) हुने अवस्थामा यसलाई केही हदसम्म प्रेरित गर्न सक्छ ।
तर डा. श्रेष्ठले जोड दिएकी छिन् कि “हेल्मेट मात्र, तीस–चालीस मिनेट मात्र लगाउँदा कपाल झर्ने सीधा कारण होइन । तर अत्यधिक टाइट हेल्मेट, लामो समय लगिरहँदा पसिना जम्मा हुन, छालामा इरिटेसन बढ्न सक्छ , जसले अनौपचारिक रूपमा कपाल झर्न प्राथमिकता बढाउन योग्य बनाउँछ ।”
पसिनाको भूमिका : संक्रमण र कपाल झर्ने प्रक्रियामा सहयोगी?
नेपाल जस्तो उष्णकटिबंधीय / पहाडी तापक्रम भएको देशमा हेल्मेट लगाउँदा पसिना जम्ने समस्या सामान्य छ । हेल्मेट भित्रको पसिना छालामा ब्याक्टेरिया तथा फङाइ (fungi) को विकासलाई तेज बनाउन सक्छ । यसले डर्माटाइटिस, स्काल्प इरिटेसन, खुजली, स्केलिङ र अत्यंतै संवेदनशील स्टेटसमा कपाल झर्ने समस्या निम्त्याउन सक्छ ।
यो सबै वैज्ञानिक अध्ययनहरूले पनि पुष्टि गर्छन् कि हेल्मेट सम्बन्धी कपाल झर्ने समस्या प्रायः दोश्रो कारणहरू मार्फत मात्रै हुन्छ सिधै हेल्मेट लगाउनु नै मूल कारण हुँदैन ।
अनियन्त्रित हेयर केयर : हेल्मेटपछि समस्या बढ्ने कारण ?
धेरै व्यक्तिहरू हेल्मेट लगाउँदै मोटरसाइकलमा लामो यात्रा गर्दा कपाल लगभग एकदमै लामो समयसम्म नहक्ने, नपुस्तै सुकाउने, लामो समयसम्म पसिनामा राख्ने आदि गल्तीहरू गर्छन् । यसले कपालको प्राकृतिक तेल (natural sebum) सन्तुलन बिग्रन सक्छ ।
नेपालका हेयर–केयर विशेषज्ञ तथा ट्राइकोलोजिस्ट (hair specialist) भन्छन् कि, “सही तरिकाले हेल्मेट प्रयोग नगर्दा पछि तुरुन्त कपाल धोइनु, सूक्ष्म (gentle) स्याम्पू प्रयोग नगर्नु, कंडीशनिंग नगर्नु, ठूलो हिटरोलजिकल दबाब (sweat, friction) रोक्न नसक्नु यी सबै मिलेर कपाल झर्ने अवस्था बढाउन सक्छ ।”
कति सत्य छ मिथक वा तथ्य?
विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) र अन्तर्राष्ट्रिय ट्राफिक सुरक्षा निकायहरूले हेल्मेटलाई ‘जीवन–रक्षक उपकरण’ भनेर मान्यता दिइसकेका छन् । हेल्मेटले मस्तिष्क तथा अनुहारमा गहिरो चोटबाट बचाउने प्रमाणित सुरक्षा सुविधा प्रदान गर्छ ।
यदि हेल्मेट लगाउँदा कपाल झरेको जस्तो अनुभव हुन्छ भने यसले सिधै हेल्मेटलाई दोषि ठहराउन सकिँदैन यथार्थमा हेल्मेटको प्रकार, आकार, फिट, स्वच्छता, छालाको संवेदनशीलता, मौसम, पसिना व्यवस्थापन आदि जस्ता धेरै जोखिम कारकहरूको प्रभाव पर्छ ।
कसरी कम गर्ने हेल्मेटसँगै कपाल झर्ने समस्या?
विशेषज्ञ सुझाव:
- फिट हेल्मेट छान्नुहोस्: टाइट–टाइट हेल्मेट भन्दा यस्तो हेल्मेट छान्नुहोस् जसले पहिले नै हावा निकास गर्न सक्ने भेन्टिलेसनसँग बनेको होस्।
- सफा राख्नुहोस्: हेल्मेट भित्रको प्याड, लाइनर छुट्टै धोउन मिल्ने हो भने समय–समयमा सफा गर्नुहोस्।
- सिरमा नियमित तेल लगाउनुहोस्: प्राकृतिक तेलले स्काल्पलाई हाइड्रेट राख्न मद्दत गर्छ।
- लामो यात्रापछि तुरुन्त कपाल सुकाउनुहोस्: पसिना जम्न नदिन सवारी पछि कपाल चाँडो सुकाउनुहोस्।
- डर्मेटोलोजिस्टसँग नियमित जाँच: अत्यधिक झर्न थालेमा विशेषज्ञको सल्लाह लिनु उत्तम हुन्छ।
- कपाल झर्ने मुख्य कारक होइन”, तर यदि हेल्मेट अनुशासनहीन प्रयोग, अत्यधिक पसिना, सावधानी नलिनु, अनुचित हेरचाह जस्ता जोखिम कारकसँग मिलेर कपाल झर्ने समस्या देखिन्छ भने त्यसलाई हेल्मेटकै कारण मान्नु गलत हुनेछ ।
विशेषज्ञहरूले जोड दिँदै भनेका छन्, “कपाल झर्नु एक बहु–कारक प्रक्रिया हो हेल्मेट मात्र होइन स्वास्थ्य, खानपान, तनाव, हर्मोनल, आनुवांशिक कारण र व्यक्तिगत हेरचाहका नियमहरू पनि ठूलो भूमिका खेल्छन् ।”
नेपालका सबै मोटरसाइकल चालक, सवारी प्रयोगकर्ताहरूलाई हेल्मेटलाई जीवनरक्षक उपकरणको रूपमा प्रयोग गर्नु आवश्यक छ । सुरक्षा नीतिहरू र ट्राफिक नियमका रुपमा हेल्मेट अनिवार्य छ कपाल झर्ने डरका कारण हेल्मेट नलगाउने निर्णय कहिल्यै बुद्धिमानीपूर्ण हुनेछैन ।
तपाईको प्रतिक्रिया