२०८२ साल माघ २२
हाइस्पीड सम्वाददाता
डिप्रेशन र चिन्ता: बढ्दो मानसिक स्वास्थ्य संकट
वर्तमान युगमा शारीरिक स्वास्थ्य जस्तै मानसिक स्वास्थ्य पनि हाम्रा दैनिक जीवन र समग्र समाजलाई गहिरो रूपमा प्रभाव पार्ने महत्वपूर्ण विषय बन्न पुगेको छ। डिप्रेशन (अवसाद) र एन्जाइटी (चिन्ता) विश्वव्यापी रूपमा मानिसहरुबीच सबैभन्दा सामान्य मानसिक स्वास्थ्य समस्या हुन्। यी समस्याहरुले जनताको व्यक्तिगत, सामाजिक, पारिवारिक र आर्थिक जीवनमा गहिरो असर पुर्याइरहेका छन् र यदि समयमै पहिचान, उपचार तथा रोकथामका उपायहरु अपनाइएन भने त्यसका परिणामहरू जटिल र दीर्घकालीन हुन सक्छन्।
क्या हो डिप्रेशन र चिन्ता?
डिप्रेशन एक गम्भीर मानसिक स्वास्थ्य अवस्था हो जसले व्यक्ति निरन्तर उदास महसुस गर्न, जीवनमा रुचि गुमाउन, शक्ति तथा ध्यान घटाउन, आत्ममूल्यमा गिरावट ल्याउन र दैनिक गतिविधिहरुमा बाधा पुर्याउन सक्छ। यसले केवल मनोवैज्ञानिक मात्र होइन, शारीरिक स्वास्थ्य र सामाजिक सम्बन्धमा समेत असर पुर्याउँछ। डिप्रेशनका लक्षणमा निराशा, ध्यान केन्द्रित गर्न असमर्थता, नींद र भोकमा परिवर्तन, आत्म–आलोचना, र कहिलेकाहीं आत्महत्या सम्बन्धी विचारहरु समेत पर्न सक्छन्। डिप्रेशनले सधैं कमजोर व्यक्तित्वबाट मात्र उत्पन्न हुँदैन; यो एक जटिल बायोलोजिकल, सामाजिक र मनोसामाजिक समस्या हो जसको कारण धेरै पक्षहरुजस्तै जीवनका कठिन अनुभूतिहरु, आनुवंशिक जोखिम, र मस्तिष्कका न्यूरोट्रान्समिटर्समा असन्तुलन जस्ता कारकसंयुक्त रूपमा काम गर्छन्।
एन्जाइटी (चिन्ता) भने अस्पष्ट डर वा तनावको अवस्था हो जहाँ व्यक्ति कुनै विशेष खतरा नहुँदा समेत अत्यधिक चिन्ता महसुस गर्छ र यसले उसको दैनिक गतिविधिहरुमा बाधा पुर्याउँछ। चिन्ताको अवस्था भई भइरहेको व्यक्तिहरु प्रायः बेचैनी, हृदयको धड्कन तीव्र हुनु, पसीना, कमजो ऊर्जा र अत्यधिक डरको अनुभव गर्छन्। आँखा अगाडि कठिनाइका कारणहरू नभए पनि मन त्यसै डर र तनावमा डूबिन्छ यो नै एन्जाइटी डिसअर्डर हो।
विश्वका स्तरमा समस्या: तथ्यांक र अनुसन्धान
विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) ले मानसिक स्वास्थ्यलाई स्वास्थ्यको एक प्राथमिक भाग मान्दै आएको छ। डिप्रेशन र एन्जाइटी दुबै विश्वभरका लाखौं मानिसहरुलाई प्रभाव पार्दै आएका छन्। विश्वव्यापी रूपमा, २०२० को दशकको अध्यययनले देखाएको छ कि मानसिक स्वास्थ्य संकटले युवाहरुलाई विशेषगरी प्रभाव पारेको छ र आर्थिक असुरक्षा, सामाजिक अलगाव र भावनात्मक तनावले समस्या बढाएको छ। उदाहरणका लागि, युथ (१६–२४ वर्ष) को समूहमा २५% मानसिक स्वास्थ्य समस्या देखिएको छ जसमा डिप्रेशन, चिन्ता र आत्मघाती विचारहरु समेत सम्मिलित छन्।
त्यस्तै, नवभारत टाइम्सको रिपोर्ट अनुसार भारतमा ६०% मानसिक स्वास्थ्य प्रभावित व्यक्ति ३५ वर्षभन्दा कम आयुको छन्, जसले नेपालको सन्दर्भमा पनि मानसिक स्वास्थ्य समस्याहरुको सम्भावित व्यापकता र चेतावनी संकेत गर्दछ।
अर्कोतर्फ, आधुनिक अनुसन्धानले डिप्रेशन र एन्जाइटीको निदान तथा उपचारमा प्रविधि र चिकित्सा विज्ञानले नयाँ दिशाहरु विकसित गरिरहेका छन्। उदाहरणका लागि ब्रेन ‘‘पेसमेकर’’ प्रविधि (डीप–ब्रेन स्टिमुलेसन / DBS) ले उपचार–प्रतिरोधी डिप्रेशन र चिन्तामा आशा जगाएको अध्ययन देखिएको छ जहाँ लगभग ५०% रोगीमा सुधार देखिएको छ।
नेपालमा स्थिति: झल्कने तथ्यांक
नेपालमा पनि डिप्रेशन र चिन्ता बढ्दो समस्या बनेका छन्। काठमाडौंको एक अध्ययनमा उच्च विद्यालयका विद्यार्थीहरूमा डिप्रेशन र चिन्ता का लक्षणहरु क्रमशः ५६.५% र ५५.६% देखिएको छ, जसले नेपाली युवा पुस्तामा मानसिक स्वास्थ्य समस्याहरुको व्यापकता जनाउँछ।
त्यस्तै, राष्ट्रिय मानसिक स्वास्थ्य अध्ययनले जन population मा ३४.२% लाई डिप्रेशन र ३३.८% लाई चिन्तासँग सम्बन्धित समस्या रहेको देखाएको छ, जसले नेपालमा मानसिक स्वास्थ्य सेवाको आवश्यकता र दायरा दुवै विस्तार गर्नुपर्ने आवश्यकता देखाउँछ।
युनिसेफका तथ्यांकले पनि बालबालिका र किशोरहरुको मानसिक स्वास्थ्यमा तनाव, उदासी र एन्जाइटीको प्रभाव बढिरहेको देखाएको छ।
कारक: किन बढ्दैछ समस्या?
डिप्रेशन र एन्जाइटीको बढ्दो घटनाको पछाडि धेरै सामाजिक, आर्थिक, पारिवारिक तथा व्यक्तिगत कारणहरु छन्। आजको प्रतिस्पर्धात्मक दुनियाँ, बेरोजगार समस्या, आर्थिक असुरक्षा, निरन्तर सामाजिक सञ्जालमा तुलना र दबाब, पारिवारिक सम्बन्धको बिग्रँदै जाने अवस्था, महामारीहरु जस्तै COVID–१९ का कारण लामो आइसोलेसन र सामाजिक दूरीले मानसिक तनाव बढाएको छ।
नेपालमा राजनैतिक अस्थिरता, हिंसा र सामाजिक द्वन्द्वले पनि मानिसमा असुरक्षा, निराशा र डरको भावना बढाएको अध्ययनहरुले देखाएका छन्। विशेषज्ञहरुको मत अनुसार यस्तो स्थिति विशेष गरी युवा र बालबालिकालाई बढी प्रभवित गर्छ जसले चिन्ता र डिप्रेशनको जोखिम बढाउँछ।
परीक्षण र उपचार: के सम्भावना छन्?
डिप्रेशन र एन्जाइटीका लागि आधुनिक चिकित्सा पद्धतिहरु जस्तै, चिकित्सा परामर्श (काउन्सेलिंग), समूह सहयोग, मानसिक थेरापी (जस्तै CBT), दवाइहरु (जस्तै SSRIs) र जीवनशैलीमा सुधार महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्। उपचार नलिएकाहरुमा समस्या बढेर अस्पतालको उपचार, आत्मआत्मिक संकट, आत्महत्या प्रयास जस्ता जटिल परिणामहरु उत्पन्न हुन सक्छन् .
समयमै पहिचान र उपचारका साथै सामाजिक समर्थन प्रणाली, परिवारको समझदारी र समुदायको जागरुकता आवश्यक छ।
डिप्रेशन र एन्जाइटी केवल व्यक्तिगत समस्या होइन; यी सामाजिक स्वास्थ्य समस्याका रूपमा विकसित भएका छन्। हामीले यसलाई लाञ्छना मान्ने होइन, पहिचान गर्ने, बोल्ने, साझेदारी गर्ने र उपचारका लागि आवश्यक कदम चाल्ने आवश्यकता छ। विशेषज्ञहरुले चेतावनी दिएका छन् कि यदि समस्या समयमै समाधान गरिएन भने मनोवैज्ञानिक चोटहरु दीर्घकालीन हुन सक्छन् जसले शिक्षा, रोजगार, समग्र जीवन तथा समाजको स्वास्थ्यमा गहिरो असर गरिरहनेछ।
समाज, परिवार र सरकारले मिलेर मानसिक स्वास्थ्य सेवा पहुँच, जागरुकता अभियान, र समर्थन प्रणाली निर्माण गर्ने काम अघि बढाउनु आवश्यक छ ताकि हाम्रा युवा, वयस्क र बृद्ध सबैले आरामदायक र स्वस्थ जीवन बिताउन सकोस्। शिक्षा, सामाजिक विभाग र स्वास्थ्य संस्थाहरुले मिलेर दीर्घकालीन रणनीति तथा परामर्श कार्यक्रम विकास गर्नु उत्तम उपाय हुनेछ।
तपाईको प्रतिक्रिया