२०८२ साल माघ २२
हाइस्पीड सम्वाददाता
“आफैं औषधि खाने प्रवृत्ति लुकेको स्वास्थ्य संकट: नेपालमा चेतावनीको बाँकी छैन”
नेपालमा बिना डाक्टर सल्लाह र बिना प्रिस्क्रिप्सन आफ्नै निर्णयमा औषधि सेवन (Self-Medication) गर्ने प्रचलन निकै व्यापक भएको छ, जसले दीर्घकालीन स्वास्थ्य जोखिम, औषधि प्रतिरोध (antibiotic resistance) र गलत प्रयोगका कारण सार्वजनिक स्वास्थ्यमा ठूलो संकट खडा गर्दैछ। विशेषज्ञहरुले यसलाई सरकार र स्वास्थ्य संघ संस्थाले चाँडो नियन्त्रण नगरेमा ठूलो समस्या बन्न सक्ने चेतावनी दिएका छन्।
अभ्यास व्यापक रोग नहोस् भन्ने सोचले नेपालका विभिन्न अध्ययनले देखाएका छन् कि धेरै मानिसहरु बिना डाक्टरको सल्लाह औषधि प्रयोग गर्छन्। काठमाडौं उपत्यकामा गरिएको एक समुदाय अध्ययनमा ७८% मानिसहरुले पछिल्ला ३ महिनामा बिना प्रिस्क्रिप्सन औषधि लिएको पाइएको छ, जसमा सामान्य जुकाम, टाउको दुखाइ र ज्वरोका लागि नै औषधि सेवन गर्नुलाई सर्वाधिक कारण मानिएको छ।
पश्चिम नेपालमा सम्पन्न अर्को अनुसन्धानले पनि ७६.८% मानिसले स्व-औषधि सेवन गरेको देखाएको छ, जहाँ साथी/परिवारबाट सल्लाह, पहिलेको अनुभव र सुविधाजनक उपचारका लागि औषधि प्रयोग हुने कारणहरु देखिएका छन्।
औषधिको गलत प्रयोग खासगरी एन्टिबायोटिकमा स्व-औषधि सेवनमा सबै प्रकारका औषधि मात्र होइन, एन्टिबायोटिक ड्रग्स (antibiotics) पनि समावेश छन्। एक अध्ययन अनुसार पश्चिम नेपालको विश्वविद्यालयका विद्यार्थीहरुमा एन्टिबायोटिक misuse (गलत प्रयोग) को दर ७२.६% पाइएको छ, जसमा अधिकांशले ज्ञान कम र सकारात्मक व्यवहार नभएको पाइएको छ।
नेपालमा मेडिकल र डेन्टल विद्यार्थीहरुमा समेत औषधि बिना प्रिस्क्रिप्सन प्रयोग गर्ने अभ्यास उच्च देखिन्छ। केही अध्ययनले मेडिकल विद्यार्थीहरुमा ५०% भन्दा माथि नै प्रिस्क्रिप्सन बिना औषधि प्रयोग रिपोर्ट गरेको भेटिएको छ, जसले भविस्यका स्वास्थ्य पेशेवरहरुलाई गलत उदाहरण दिन सक्छ।
रोग नबुझी औषधि सेवन जोखिम धेरै स्व-औषधि सेवनले ल्याउन सक्ने प्रमुख जोखिमहरुमा शामिल छन्:
- गलत निदान — लक्षणको आधारमा आफ्नै निर्णयमा औषधि प्रयोग गर्दा वास्तविक रोग लुक्न सक्छ।
औषधि प्रतिक्रियाहरु (Adverse reactions) — शरीरले अप्रत्याशित रूपमा प्रतिक्रिया जनाउन सक्छ। - दुष्प्रभाव र अन्तर्क्रिया — एकै साथ लिइएका औषधिले नकारात्मक असर गर्न सक्छ
- एण्टिमाइक्रोबियल प्रतिरोध (AMR) — विशेष गरी एन्टिबायोटिकको गलत प्रयोगले ब्याक्टेरियाहरुलाई दवा प्रतिरोधी बनाउँछ, जसले उपचार अझ कठिन बनाउँछ।
विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनले पनि यो विषयलाई “ग्लोबल हेल्थ थ्रेट” को सूचीमा राखेको छ, किनकि औषधि प्रतिरोधी जीवाणुहरुले भविष्यमा महामारी बराबरको समस्या उत्पन्न गर्न सक्छन्।
किन बढ्दैछ स्व-औषधि उपयोग? विश्लेषण अनुसार समस्या बढ्नका प्रमुख कारणहरू यसप्रकार छन्:
- सस्तो र सजिलो पहुँच – औषधिहरु फार्मेसीबाट सजिलै उपलब्ध हुन्छन्।
- डाक्टर सल्लाहको अभाव – अस्पताल जान समय/पैसा दुवै खर्च हुने भान।
- पहिलेको अनुभवमा भरोसा – पहिले जस्तै लक्षण देखिँदा त्यही औषधि फेरि प्रयोग गर्ने प्रवृत्ति।
- स्वास्थ्य शिक्षाको कमी – औषधि प्रयोगका जोखिमबारे जनचेतनाको अभाव।
स्वास्थ्य पेशेवरको राय डाक्टरहरु भन्छन्, “औषधि बिना परीक्षण र सटीक निदानको प्रयोगले शरीरमा हानि पुर्याउन सक्छ। खासगरी एन्टिबायोटिक दुवैको गलत प्रयोगले ब्याक्टेरियाहरु प्रतिरोधी बन्छन्, जसले औषधि प्रभावहीन बनाउँछ।”स्वास्थ्य विज्ञहरु तर्क गर्छन् कि औषधि सेवनमा व्यावहारिक शिक्षा, कडा नियमन र दवाइ वितरण प्रक्रियाको सुधार हुनुपर्ने आवश्यकता छ।
समाधानका उपाय , विशेषज्ञहरुको सुझाव अनुसार:
- औषधि वितरणमा कडा नियम — बिना प्रिस्क्रिप्सन औषधि बिक्रीलाई कानुनी रूपमा रोक्ने।
- जनचेतना कार्यक्रम — मानिसहरुलाई risks र adverse effects बारे बुझाउने।
- प्राथमिक स्वास्थ्य सेवामा पहुँच — स्थानीय स्वास्थ्य केन्द्रलाई मजबुत बनाउँदै डाक्टर सल्लाह सहज बनाउने।
- शिक्षामा सुधार — औषधि प्रयोगको सही ज्ञान स्कुल/कलेज तहमा पढाउने।
नेपालमा स्व-औषधि सेवनको प्रवृत्ति साधारण समस्या मात्र नभएर सार्वजनिक स्वास्थ्यका लागि ठूलो चुनौती बन्दै गएको छ। यदि यसबारे तत्काल कदम नचालिए, अर्को ठूलो स्वास्थ्य संकट औषधि प्रतिरोधी संक्रमणको जोखिम पूर्णरुपमा व्यावहारिक हुनसक्छ।
तपाईको प्रतिक्रिया