“अदृश्य शत्रु: एन्टिबायोटिक प्रतिरोधले विश्व स्वास्थ्य प्रणाली संकटमा”

२०८२ साल फाल्गुन ६

हाइस्पीड सम्वाददाता

“अदृश्य शत्रु: एन्टिबायोटिक प्रतिरोधले विश्व स्वास्थ्य प्रणाली संकटमा”

विश्वले देख्न नसकेको तर बिस्तारै गहिरिँदै गएको एउटा संकट आज मानव स्वास्थ्यका लागि ठूलो चुनौती बनेको छ एन्टिबायोटिक प्रतिरोध (Antibiotic Resistance)। चिकित्सा विज्ञानले एक समय जीवन बचाउने चमत्कारिक औषधि मानेका एन्टिबायोटिकहरू अहिले धेरै अवस्थामा असर गर्न छाड्दै गएका छन्। रोग पैदा गर्ने जीवाणुहरू औषधिको विरुद्धमा प्रतिरोधी बन्दै जाँदा सामान्य संक्रमणसमेत जटिल र कहिलेकाहीँ घातक बन्न थालेका छन्। यही कारणले विश्व स्वास्थ्य विशेषज्ञहरूले यसलाई “मौन महामारी” अर्थात् Silent Pandemic भनेर चेतावनी दिइरहेका छन्। World Health Organization का अनुसार, एन्टिमाइक्रोबियल रेसिस्टेन्स अर्थात् AMR २१औँ शताब्दीको शीर्ष सार्वजनिक स्वास्थ्य खतरामध्ये एक हो, जसले संक्रमणको उपचार, शल्यक्रिया, क्यान्सर उपचार तथा मातृ-शिशु स्वास्थ्यसम्म प्रभावित बनाइरहेको छ। 

विशेषज्ञहरूको भनाइ अनुसार एन्टिबायोटिक प्रतिरोध प्राकृतिक प्रक्रियाबाट पनि विकसित हुन सक्छ, तर यसको गति मान्छेको गलत व्यवहारका कारण तीव्र भएको छ। अत्यधिक वा अनावश्यक रूपमा एन्टिबायोटिक सेवन गर्नु, चिकित्सकको सल्लाह बिना औषधि प्रयोग गर्नु, बीचमै औषधि छोड्नु, पशुपालन तथा कृषिमा एन्टिबायोटिकको अन्धाधुन्ध प्रयोग  यी सबै कारणहरूले जीवाणुहरूलाई बलियो बनाइरहेका छन्। एकपटक जीवाणु प्रतिरोधी बनेपछि साधारण मूत्र संक्रमण, निमोनिया वा घाउको संक्रमणसमेत उपचार गर्न कठिन हुन सक्छ। Centers for Disease Control and Prevention का तथ्यांक अनुसार, अमेरिकामात्रैमा हरेक वर्ष करिब २.८ मिलियन प्रतिरोधी संक्रमण हुने गर्छन् र हजारौं मानिसको ज्यान जान्छ। 

विश्वव्यापी तथ्याङ्कले अझ चिन्ताजनक तस्बिर देखाउँछ। World Health Organization को २०२५ को प्रतिवेदनले देखाएअनुसार, २०२३ मा प्रयोगशालाबाट पुष्टि भएका हरेक ६ मध्ये १ संक्रमणमा एन्टिबायोटिकले काम नगरेको पाइयो। २०१८ देखि २०२३ बीच धेरै जीवाणुमा प्रतिरोध दर ५–१५% सम्म वार्षिक रूपमा बढिरहेको तथ्यले भविष्य झन् कठिन हुन सक्ने संकेत गर्छ। दक्षिण-पूर्व एशियामा प्रतिरोधको दर उच्च रहेको उल्लेख गरिएको छ, जसले नेपालजस्ता देशलाई विशेष जोखिममा राख्छ। 

यो समस्या स्वास्थ्य क्षेत्रमा मात्र सीमित छैन। आर्थिक क्षेत्र पनि यसको प्रत्यक्ष मारमा पर्न सक्छ। World Bank ले गरेको अनुमान अनुसार, यदि तत्काल नियन्त्रण नगरिए २०५० सम्म एन्टिबायोटिक प्रतिरोधले विश्व अर्थतन्त्रको GDP मा वार्षिक ३.८% सम्म गिरावट ल्याउन सक्छ र करोडौं मानिस गरिबीमा धकेलिन सक्छन्। यसले विकासोन्मुख देशहरूमा स्वास्थ्य खर्च बढाउने, रोजगारी घटाउने र खाद्य सुरक्षासमेत प्रभावित पार्ने चेतावनी दिएको छ। 

स्वास्थ्य विज्ञहरूका अनुसार यस संकटको अर्को भयावह पक्ष भनेको आधुनिक उपचार प्रक्रियामा पर्ने असर हो। प्रभावकारी एन्टिबायोटिक बिना सामान्य शल्यक्रिया, अंग प्रत्यारोपण, क्यान्सर केमोथेरापी वा सिजेरियन प्रसूति जस्ता प्रक्रियाहरू उच्च जोखिमपूर्ण बन्न सक्छन्। एक समय सहज रूपमा निको हुने संक्रमणहरू दीर्घकालीन रोगमा परिणत हुन सक्छन्। यही कारणले United Nations महासभाले २०२४ मा AMR विरुद्ध राजनीतिक घोषणा पारित गर्दै सदस्य राष्ट्रहरूलाई २०३० सम्म प्रतिरोध सम्बन्धी मृत्यु दर घटाउने लक्ष्य निर्धारण गर्न आह्वान गरेको छ। 

नेपालमा पनि स्थिति चिन्ताजनक बन्दै गएको छ। World Health Organization नेपाल कार्यालयले सार्वजनिक सचेतना र शिक्षा अभियानलाई तीव्र बनाएको छ, किनकि एन्टिबायोटिकको गलत प्रयोग, संक्रमण नियन्त्रणको कमजोर अभ्यास तथा सरसफाइको कमीले जोखिम बढाइरहेको बताइएको छ। ग्रामीण क्षेत्रमा चिकित्सकको पहुँच कम हुँदा औषधि पसलबाट सीधै एन्टिबायोटिक किनेर सेवन गर्ने प्रवृत्ति सामान्य भएकाले प्रतिरोधी जीवाणु फैलिने सम्भावना झन् बढी छ। 

विशेषज्ञहरू भन्छन्, समाधान सम्भव छ तर सामूहिक प्रयास बिना कठिन हुनेछ। चिकित्सकको प्रेस्क्रिप्सन अनुसार मात्रै एन्टिबायोटिक प्रयोग गर्ने, पूरा कोर्स समाप्त गर्ने, अनावश्यक एन्टिबायोटिक प्रयोग नगर्ने, अस्पतालमा संक्रमण नियन्त्रणका मापदण्ड कडाइका साथ पालन गर्ने र पशुपालन क्षेत्रमा औषधि प्रयोग नियन्त्रण गर्ने उपायहरू अत्यावश्यक छन्। साथसाथै नयाँ एन्टिबायोटिक र द्रुत परीक्षण प्रविधिको विकासमा लगानी बढाउनुपर्ने आवश्यकता पनि जोडिएको छ। 

कोरोना महामारीले विश्वलाई एउटा पाठ सिकायो  स्वास्थ्य संकटलाई समयमै नसमेटे त्यसले विश्वव्यापी रूप लिन सक्छ। महामारीको समयमा धेरै अस्पतालमा एन्टिबायोटिकको प्रयोग बढ्दा प्रतिरोधी संक्रमणहरू फेरि तीव्र भएको अध्ययनहरूले देखाएका छन्। (CDC) यसले भविष्यमा अर्को अदृश्य संकट नजिकिँदै रहेको संकेत गर्छ। यदि अहिले ध्यान नदिइए, साधारण घाउ वा संक्रमण पनि प्राणघातक बन्ने युग फर्किन सक्छ।

अन्ततः, एन्टिबायोटिक प्रतिरोध कुनै एउटा देश वा क्षेत्रको समस्या होइन; यो मानव सभ्यताकै सामूहिक चुनौती हो। वैज्ञानिकहरूले बारम्बार चेतावनी दिइरहेका छन् कि अहिलेको पुस्ताले जिम्मेवार रूपमा औषधि प्रयोग नगरे भविष्यका पुस्ताले उपचारविहीन संक्रमणसँग जुध्नुपर्नेछ। “मौन महामारी” भन्ने शब्द केवल चेतावनी मात्र होइन यो स्वास्थ्य, अर्थतन्त्र र सामाजिक स्थिरतामाथि आउँदै गरेको सम्भावित संकटको संकेत हो। समयमै कदम चालिएन भने, आधुनिक चिकित्सा विज्ञानले हासिल गरेको शताब्दी लामो उपलब्धि नै जोखिममा पर्न सक्छ।