दूध सबै उमेरका लागि उपयुक्त? फाइदा, जोखिम र वैज्ञानिक तथ्यको विस्तृत विश्लेषण

२०८२ साल फाल्गुन १४

हाइस्पीड सम्वाददाता

दूधलाई परम्परागत रूपमा ‘पूर्ण आहार’ मानिन्छ। क्याल्सियम, प्रोटिन, भिटामिन B12, राइबोफ्लाभिन, फस्फोरस र भिटामिन D (फोर्टिफाइड भएमा) जस्ता पोषक तत्वले भरिपूर्ण भएकाले बालबालिकादेखि वृद्धसम्मका लागि लाभदायी ठानिन्छ। तर के दूध वास्तवमै सबै उमेर समूहका लागि समान रूपमा उपयुक्त छ? पछिल्ला वैज्ञानिक अध्ययन र पोषणसम्बन्धी मार्गदर्शनले यसको उत्तर उमेर, स्वास्थ्य अवस्था र व्यक्तिगत सहनशीलतामा निर्भर हुने देखाएका छन्।

शिशु र बालबालिका: विकासका लागि महत्वपूर्ण

विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) र बालरोग विशेषज्ञहरूका अनुसार जन्मेको पहिलो ६ महिना शिशुलाई आमाको दूध नै सर्वोत्तम आहार हो। ६ महिनापछि पूरक आहारसँगै गाई वा भैंसीको दूध सिधै मुख्य आहारका रूपमा दिन सिफारिस गरिँदैन, तर एक वर्षपछि सन्तुलित मात्रामा दिन सकिन्छ।

दूधमा पाइने क्याल्सियम र प्रोटिनले हड्डी तथा दाँतको विकासमा मद्दत गर्छ। अध्ययनहरूले देखाएका छन् कि नियमित दूध सेवन गर्ने बालबालिकामा हड्डीको घनत्व राम्रो हुने सम्भावना बढी हुन्छ। यद्यपि, अत्यधिक मीठो फ्लेभरयुक्त दूध वा प्रशोधित दुग्धपदार्थले मोटोपनको जोखिम बढाउन सक्छ।

किशोरावस्था: हड्डी बलियो बनाउने सुनौलो समय

किशोरावस्था हड्डीको अधिकतम घनत्व विकास हुने महत्वपूर्ण चरण हो। यस समयमा पर्याप्त क्याल्सियम र भिटामिन D आवश्यक पर्छ। दूध यसको सजिलो स्रोत भएकाले दैनिक १–२ गिलास सेवन लाभदायी मानिन्छ।

तर, यदि कसैलाई ल्याक्टोज असहिष्णुता (lactose intolerance) छ भने दूध पचाउन समस्या हुन सक्छ। यस्तो अवस्थामा ल्याक्टोज-फ्री दूध वा दही, चीज जस्ता विकल्प उपयोगी हुन सक्छन्।

वयस्क: सन्तुलन जरुरी

वयस्क उमेरमा दूधले हड्डीको स्वास्थ्य जोगाउन मद्दत गर्छ, विशेषगरी महिलाहरूमा रजोनिवृत्तिपछि हुने अस्थिक्षय (osteoporosis) रोकथाममा। तर, पूर्ण बोसोयुक्त दूधको अत्यधिक सेवनले क्यालोरी र स्याचुरेटेड फ्याट बढी हुन सक्छ, जसले मुटु रोगको जोखिम बढाउन सक्छ।

अमेरिकन हार्ट एसोसिएसन जस्ता संस्थाहरूले कम बोसोयुक्त वा स्किम्ड दूध रोज्न सुझाव दिन्छन्। साथै, यदि व्यक्तिलाई ल्याक्टोज असहिष्णुता, दूध एलर्जी वा मेटाबोलिक समस्या छ भने चिकित्सकको सल्लाह आवश्यक हुन्छ।

वृद्धावस्था: मांसपेशी र हड्डीका लागि सहयोगी

उमेर बढ्दै जाँदा मांसपेशी क्षय (sarcopenia) र हड्डी कमजोर हुने जोखिम बढ्छ। दूधमा रहेको उच्च गुणस्तरीय प्रोटिन र क्याल्सियम वृद्ध व्यक्तिका लागि उपयोगी हुन्छ।

तर, पाचन समस्या वा ल्याक्टोज असहिष्णुता वृद्धावस्थामा बढ्न सक्छ। यस्तो अवस्थामा सानो मात्रामा, दिनको विभिन्न समयमा सेवन वा विकल्प प्रयोग गर्नु उपयुक्त हुन्छ।

दूधका सम्भावित जोखिम

• ल्याक्टोज असहिष्णुता: दक्षिण एसियाली जनसंख्याको ठूलो हिस्सा ल्याक्टोज पूर्ण रूपमा पचाउन सक्षम हुँदैन। यसले पेट फुल्ने, झाडापखाला वा ग्यासको समस्या ल्याउन सक्छ।

• दूध एलर्जी: विशेषगरी बालबालिकामा देखिने प्रतिरक्षा प्रतिक्रिया, जसले छाला र सासप्रश्वाससम्बन्धी समस्या निम्त्याउन सक्छ।

• हर्मोन र प्रशोधन बहस: केही अध्ययनहरूले औद्योगिक दुग्ध उत्पादनमा प्रयोग हुने हर्मोन र एन्टिबायोटिक अवशेषबारे चिन्ता व्यक्त गरेका छन्, तर नियामक निकायहरूले सुरक्षित स्तरभित्र भएको बताउँदै आएका छन्।

के सबैले दूध खानैपर्छ?

पोषणविद्हरूका अनुसार दूध उपयोगी पोषण स्रोत हो, तर अनिवार्य भने होइन। क्याल्सियम र प्रोटिनका अन्य स्रोत जस्तै दाल, सागसब्जी, बदाम, सोया उत्पादनबाट पनि आवश्यक पोषक तत्व प्राप्त गर्न सकिन्छ।

व्यक्तिगत स्वास्थ्य अवस्था, सहनशीलता र आहार सन्तुलन हेरेर निर्णय लिनु नै उचित हुन्छ।

दूध अधिकांश उमेर समूहका लागि लाभदायी पोषण स्रोत भए पनि ‘सबैका लागि समान रूपमा उपयुक्त’ भन्ने निष्कर्ष वैज्ञानिक रूपमा पूर्ण सत्य होइन। शिशु, किशोर, वयस्क र वृद्ध सबैका आवश्यकता फरक–फरक हुन्छन्। त्यसैले सन्तुलित मात्रा, व्यक्तिगत सहनशीलता र चिकित्सकीय सल्लाहलाई आधार बनाएर दूध सेवन गर्नु नै स्वास्थ्यकर विकल्प मानिन्छ।